elizagarai afitxa 

 

Junes Casenave-Harigile

 

 

1

 

LEHEN PEREDIKÜA

 

 

Agurtzen zütüet oro,

ikusle maitagarriak,

Gütara erakarririk

gure pastoral berriak.

 

Eñaut Elizagarai dügü

jarraikiko algarreki;

Heben bildürik beitügü

ezagütüko hobeki.

 

Hamaseigerren mentean,

berrogeita hamabian,

Armendaritzen sortü zen,

kanderailü egünean

 

Bost haur baziren etxean:

arren zazpi bizizale,

Hanko nausia zelarik

ofizioz oskigile.

 

Ordü hetan ohi beitzen.

goizik sartü zen mixkandi;

Haurtzarotik ikusi züan

bai andere bai jaun handi.

 

Hain züan hartze argia,

hain zen ere xotil jitez,

Non oroek xoratürik,

nahi züen berentü maitez.

 

Bere nausien haurreki

ikasi züan eskolan;

Bena libürüetan beno

egiten züan gogolan.

 

Maite züan ikastea

Oroz gain matematika,

Bere bidea jarraikiz,

ez besteeki zoin lehenka.

 

Rochefort en, egün oroz,

ikustez itsasontziak,

Hobetü nahi zütüan,

Asmatü eta bereziak.

 

 

 

 

Aldatü zütüan ere

haien ützülüngürüak,

Ezinago gaitz beitziren.

jarri hein bat errestüak.

 

Itsasküntzeko lanetan,

ezarri züen aholkan;

Bere lagünen artean,

agertzen zen ikerlan.

 

Bazüan bere alkia

Itsasoko Konseilüan;

Erregek besteak beno

behatzen züan ordüan.

 

Harek beraz egin züan

San Luis Taldearen kide;

Hola estimü handia

agertüz Eñauten alde.

 

Ordüko jakintsüneki

botzik ari zen noiztenka;

Haien balde balin bazen,

ez züan maite bailaka.

 

Zientzia Akademian,

sartü züen lehendakari;

Honartü züan lan hori,

nahiz izan zerbütxari.

 

Mündüko bazter orotan

Eñaut famatürik dago;

Aipatzen deizüegü heben

Eüskaldün bat omen gaitzeko.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jelki Satan eta Lebiatan zerbütxaria, tauladüra zolatik

 

Lebiatan

Satan, zoin goxo zaitadan

tauletara igaitea,

Saldo horren atzinean,

bi jauziren emaitea.

Satan

Ez diagü gük izan behar

jauzteko ihoiz herabe ;

Zeren ez dük eskentzen

pastoral honik gü gabe.

Ezin edenak hartürik,

gordaxka bada gordaxka,

Ari gütük beti han hor

mündü hau nola zirika.

Lebiatan

Hona emanik zaigüla

orano behin ahala;

Euskal Herria ütz eta

gure da mündü zabala

 

 

 

 

1. Jelkaldia

 

Jelki Krisante Elizagarai Eñauten aita, Maria ama,

Pierra Sühart bikarioa, Klaudia de Montreal,

Armendaritzeko jauregiko anderea, esküin.

 

Krisante

Eñaut semearen berri

eman izagüzü orai;

Nola den, zertan den,

jakin nahi dizügü bai.

 

Klaudia

Ez dezazüela haurraz

arrenkürarik otoi har;

irus bizi düzü beti

eta osagarriz azkar.

 

Maria

Hori dit bai ene lotsa:

hain da ttipi betidanik;

Ez dezaket gogotik elk,

zail dela ere jakinik.

 

Suhart

Nik eman deitzodanean

lehen lehen ikasgeiak,

Orit nüzü, hatsarretik,

argi zütüala ideiak.

 

Klaudia

Hala hala düzü ere,

ez dizü batere nekerik;

Diren güzien ikasteko,

ihon ez dizü balderik.

 

Krisante

Gogaragarri beitzaio,

ez dizügü gük baztertzen;

Etxen jada ari züzün

oski lanetan ikertzen

 

Suhart

Zernahirentako beitü

Eñautek gogo tzorrotza.

Desara llabürrez dizü

ikasten aisa sail gaitza.

 

 

 

 

Maria

Heben eraiki beitügü

xüxen Jinkoaren sinestean,

Hortan jarraik beza arren

eta bide onestean.

 

Klaudia

Biak beraz izan zitee

segür beno segürragoak,

Non den etxean orozgain

Mariatzen dü kirixtigoak.

 

 

(oro joan)

 

2. jelkaldia

 

Jelki Krisante Elizagarai, Maria Elizagarai, Madalen de Gassion,

Xarles Colbert du Terron itsasunzidi nausia, esküin

 

Madalen de Gassion

Ene aitareki arren

jin niz egün züen etxera.

Eñauten geroaz heben

algarreki mintzatzera.

 

Xarles Colbert

Alabaren etxen beitüt

Eñaut ezagütü ahal.

Ikusi düt nihaurtarik

zoin düan gogoa zabal.

 

Ikaslan oroetan dü

haurrak ekarten gogozka;

Bena orozgain halere

maite dü matematika.

 

Jite harrigarri hori

ez daiteke bazter ützi;

Berartan düan gosea

behar da hobeki hazi.

 

Madalen

Ez dezaket aski lagünt

Arbuseko jauregian;

Aitak bai egin dezake

bere itsaslantegian.

 

Maria

Orai artino ez dügü

haurrari trabarik eman;

Ez gintake nahi beraz

orai behaztopü izan.

 

Krisante

Egün batez egin bedi

Eñaut egiazko gizon;

Zureki züan bezala

üken beza lagüngoa hon.

 

Madalen de Gassion

Eñaut ene etxen dago

semetto bat bezain beste;

Haren joaitera üzteak

min deit, hanitx beitüt maite.

 

Xarles Colbert

Ez ziteela ez etsit,

gure etxen hala date;

Itsas gaüza güzietan

ükenen dü jakitate.

 

Maria

Arren Eñaut gure haurra

züen esküetan dagola;

Haren geroaz zitee

hobekienik axola.

 

Krisante

Beren bürüa ahatze

behar düe aitamek,

Beren bidea argiki

jarraik dezaen beren haurrek.

 

 

 

(oro joan)

 

 

 

 

Kanta: Etxea ützi nüan

 

Etxea ützi nüan gazterik;

Harez düt nik gogoa beterik;

Ez düt hartüko pausü arterik,

Etxeaz gozatzeaz besterik.

 

Nola ahatz aita eta ama?

Zeren diren etxenko arima.

Hoik gabe deüs honik ezin asma;

Haurrak, hoietan zitee berma.

 

Aita, ama. haurren egongia.

Bai lehen ürratsen ikasgia.

Aüzo eta zonbaten bilgia,

Etxea oroen laketgia.

 

Han zoin miragarri üngürüak!

Gora igaiten dira bortüak,

gorago urdin ere zelüak,

Bero ekiaren leinürüak.

 

Etxetik bestaren hastapena,

Hantik ametsaren hasperena,

Amodioaren ederrena.

Han biziko hatsaren azkena.

3. Jeikaldia

 

Jeliki Eñaut Elizagarai, Xarles Colbert, Felipe

kanuegilea, Tomas ontzimaiastürüa, esküin

 

Xarles Colbert

Hatsarretik ikusi dit

zer düzün maiteagoa;

Itsasoan düzü arren

betitik zure gogoa.

 

Eñaut

Eüskal Herrian badira

itsasgizon famatürik;

Mündü zabalean ere

dirade ezagütüak.

 

Xarles Colbert

Nahi dit ontsa lagüntü

zütan düzün tirria.

Ikastez beti haboro.

ez ahatz zure Herria.

 

Tomas

Eneki ikusten dütü

üsü ontzikubiertak,

Ikertzen hoien kroskoak,

bai oihalak eta mastak.

 

Felipe

Erakusten ditzot armak,

ontzi orotan direnak,

Zoin heinetakoak diren,

zoin ere haien helmenak.

 

Eñaut

Nola dütüen erabilten

gustatzen zitazü hanitx;

Egiteko behar da zur

eta bereziki haritx.

 

Tomas

Gihaur harritürik gaude

nola libürürik gabe,

Epe llabürretan barne

lan orotaz ziren jabe.

 

Eñaut

Ikasten dütüt oro aisa,

argitürik züen erranek;

Züek eskertzen zütüet

lagüntzen naüe züen lanek.

 

Xarles Colbert

Hebentik joan bezain sarri

sartzen zira zure gelan,

Ikusi eta entzüna

gogoan erabiliz han.

 

Eñaut

Besterik ere ixilik:

Malebranche k idatzia;

Kirixti egiak zoin diren,

eta bertüteen bizia.

 

(oro joan; Eñaut egon)

 

(sar aingürüak, kanta)

 

Ez ahatz, Eñaut, zirela

bai eüskaldün bai nafartar;

Hori gogoan etxekiz,

har ezazü arren indar.

 

Begira ezazü ere

orotan bide xüxena,

Etxen ikasi bezala,

zaint zure zühürtarzüna.

 

 

(oro joan)

4. jelkaldia

 

Jelki Eñaut, Xarles Colbert, Seignelay jaun markisa,

Abraham Duquesne amirala, Tourville kuntea.

Vauban injeniürra, Luis XIV. errege, esküin

 

Seignelay

De Vermandois kuntearen

aholkari lan ederra

Egin düzü egün arte;

orano etxek giderra.

 

Luis XIV.

Conti printzesarentako

izan zira hala hala;

Zureki ikasi dizü

aritmetika berehala.

 

Xarles Colbert

Berak zütüan idazten

igorten neitzün gütünak;

Hoietan emaiten zeitzün

argiki xehetarzünak.

 

Luis XIV.

Han izan banintz bezala

ikusten nütüan oro;

Zure ideia berriak

zeren ez balia gero?

 

Itsasoko kontseilüan

izan zitean erran dit;

Ene nahiküntea da

ontzitza dezagün berrit.

 

Eñaut

Isasontziek behar düe

gero eta arinago;

Holatan harahonakak

dirate igeriago.

 

Duquesne

Ene errege, orai artino

ontziek züen arrakasta;

Berritzapenik ez egin

ez ditean ezar herresta.

 

Eñaut

Ontzigaztelüak oro

dira hanitxez pezüegi;

Bai eta haien kroskoen

konkordia handiegi.

Vauban

Uste düt xüxena dela;

Eñautek dion bezala,

Ontsa arraberritürik,

handit ontzien ahala.

 

Colbert

Versailles eko pützüan

erakutsi dü ontzixka;

Aitzinamentü handia

lizateke ezin üka.

 

Luis XIV.

Ene gaintitik ja arren,

ez düt batere düdank;

Ihork ez dezala ezar

zure laner trabarik.

 

Ontzi lanetan direner,

erakuts nola eraiki;

Eta maiastürügeier,

erakats nola jarraiki.

 

 

Kanta: Ontzia dago itsaso huretan

 

Errepika. Ontzia dago itsaso huretan,

Txurdunpatzen da ühain urdinetan.

Abiatü zen alegrantzietan;

Zer ote date dagün egünetan?

 

1. Jin da aizea hegoatik,

Hor arren oren latza;

Laster, gainti orotarik,

Emaiten da dantza.

Galbideetan sartürik,

Aurritzen da bihotza.

Zuren kraskak harritürik,

daldaz hasten korpitza.

Heben dago hüilantürik,

bakoitxaren goihentza.

 

2. Hegoa eztit dadila,

Heltzen goxotarzüna;

Beldürrak ere berala

jokatü du hürrüna.

Hona bakean goatzala.

Aizatü da ülüna.

Ekiak odeia zila,

Argitzen da egüna.

Nausitü zaigü ixila,

Ametsaren lagüna.

 

3. Bizi hontako karatsa

Egiten eztidüra;

Zoin den ere aberatsa

Itsaso ederdüra,

Hazten gogo eskasa,

Zabaltzen hedadüra.

Pizten dü arima hitsa,

Ezdeüsten hersidüra.

Dela arren baliosa

Itsaso xoradüra.

5. jelkaldia

 

Jeiki Fatima, Aixa. Garmilla, Unaza, Zebida, Leila,

Nejma, Kadija, exker; mintza kürütxatzez

 

Fatima

Gure aitzindari 'Dei'  ak

dio botzik dela denetzaz,

Jabetzen beita ontziez,

bai hatü eta jenteetzaz.

 

Aixa

Esküpeko dütü jada

etsaien hogei bat ontzi,

Presoner lau ehün gizon,

gaüza hanitx irabazi.

 

Garmilla

Itsasoan jo düalakoz

de Beaujais zaldün handia

Mehemet Tricq amiralak,

ez da ttipi ükaldia.

 

Uniaza

Itsas lanetan badütüe

Duquesne eta Tourville;

Bata ere ez da nahi

izan bestearen mitil.

 

Zebida

Bi alderdien sorzalea

deitzen da Elizagarai;

Ageriko kirixtiek

nola eginen düen orai.

 

Leila

Britaniako inglesak

hoien etsaiak daude;

Holatan nahi ala ez

dira gure adixkide.

 

Nejma

Bab el Ueden badütügü

bai eta ere Bab el Azunen,

Bi gotorgüne azkarrak;

Karraskak dütüe eginen.

 

Kadija

Arren indar gaitza dügü,

Djejair egonen da xütik;

Gure kanuek etsaia

aizatüko düe hebentik.

 

(oro joan)

6. jelkaldia

 

Jeiki Eñaut, Luis XIV., Duquesne, Tourville, Seignelay

Batista Colbert itsasardüradüna eta lagünak, esküin

 

Luis XIV.

Min hanitx egiten deigü

aspaldidanik Djejairek;

Etsaier mendekatzeko

bildü behar düe ontziek.

 

Duquesne

Portüan hurpealatzez

zimentez bete ontziak,

Trabatürik 1ütükezü

hen elkigia güziak.

 

Gero ixilka hüilantüz,

sar gintakezü 1ürretan;

Eta aisa lizateke

sü piztea bazterretan.

 

Batista Colbert

Karlos Kinto goitü züen

düala hambost urte;

Holako itsesa düzüe

ükenen berriz nik uste.

 

Eñaut

Arren behar da hiria

Bonbardatü itsasotik;

Hortako kanu lein zonbait

ontzietan ezar xütik.

 

Kalkülak oro ikusiz,

lodiago egin kostilla,

Saihetsak bai zabalago,

oso xabal ontzizola.

 

Seignelay

Amets hütsa düzü hori.

ontzia leiteke zarta;

Zeren beitlüke hanitxez

handiegi ostikata.

 

Üzkailiko dira ere

eta hurpealatüko;

Bide hortarik ebiltez,

oker gira abiatüko.

 

 

 

 

Eñaut

Delako kanuentako

zolan zurabeak ezar,

Gero haitx, izei etxe bat,

gainean mürrü bat azkar.

 

Luis XIV.

Zer emanen düen kanuek

balio dü ikustea;

Izan bedi eraikirik

arren ontzi galiotea.

 

(oro joan)

7. jelkaldia

 

Jeiki de Beauchêne. de Goueston, Beausier, Graxiana,

Arrosa, Maite, Jenobiba eta lagünak, esküin.

 

Graxiana

Djejairen nola izan den

nahi dügü xehetarzün,

Zeren eta ontzietan

beitzen hanitx berritarzün.

 

Arrosa

Lehen aldikoz beitziren

baliatzen galioteak.

Zer egin düan errazüe

horien erabilteak.

 

de Beauchêne

Hürrünegi beitzütüan

Camelin jaunak ezarri,

Etsaier ogen handirik

ez düe berehala ekarri.

 

Maite

Gotorgünetarik ez züen

hek ere bakoitxik joiten,

Haien kanuek beitzütüen

bunbak llabürtto igorten.

 

de Goueston

Egün batez kanu bati

süa lotü zeion barnen;

Güziak lotsatü ziren

ez zenez zapartatüren.

 

Jenobiba

Pointis eta ere Eñaut

untziala igan ziren;

Biak süaren ehaitez,

itxes latz bat baztertü züen.

 

Beausier

Eñaut ogendant ezartez,

Duquesne nausi handiak

Zion üztekoak zirela

betikoz haren ontziak.

 

Jenobiba

Xüxen ihardetsi diozü

ez zela ontzien ogena.

Bena bunba egileek

egin düela oker dena.

 

de Goueston

Zer nahi den, ontziek,

agorrilak hogeita hamar,

Bunbak igorri dütüe,

erakutsiz hanitx indar

 

de Beauchêne

Badüe ahal handia,

aurritü ere hiria,

Urtuki etxe, jauregi,

erre zonbat goitigia

 

 

(oro joan)

8. jeikaldia

 

Jeiki Duquesne, Tourville, de Lhery injeniürra

eta lagünak, esküin

Mezzomorte 'Dei'  a, Ali amirala, Bumerzuk,

Kaufer. Tumi eta etsaiak. exker

 

Duquesne

Züek itsasoa gainti,

egin düzüe hanitx gaixki.

Gaixtakeria horietzaz

gük badügü arren aski.

 

Ali

Ez gütüzüe lotsarazten,

indarra beitüzüe orai,

Hebentik harat deizüegü

ekarriko ogen nasai.

 

Tourville

Dütügün kanu berriek

agertü düe ahal gaitza,

Züenak ezin heltean

ezin dira ere mintza.

 

Bumerzuk

Gizatzarrak. züek düzüe

mila bizizale eho,

Hiria ere kolpatü:

ez dügü eginen üko.

 

de Lhery

Kanu bati lotü düzüe

berri Levacher apeza,

Sü emanez porroki

itsuski haren korpitza.

 

Mezzomorte

Urgüilontzi eihartüak,

ez gütüzüe ez goitüko;

Hartü deitzüegün gizonak

ez deitzüegü ützüliko.

 

Duquesne

Bost ehün beno haboro

libratü düzüe jadanik,

Egürükitzen dütügü

besteak oro züen ganik.

 

 

 

 

Kauter

Bab Hazan kodizaleak

zütüan horik libratü;

Hortakoz kallitü dügü,

Mezzamorte 'Dei' goratü.

 

Tumi

Bai gizatxar tzintzarriak,

itsasoan gira nausi;

Zoazte edo züen goihentza

date egiaz itsusi.

 

Tourville

Horik oro dira segürki

hitz emaile eta jale;

Arruntaz izan zitee,

lagünak, hoien goitzale.

 

(egin borroka; hilak bedera gaintitik; etsaiak ihes joan)

 

Jeiki Satan eta Lebiatan zerbütxaria

 

Satan

Versailles en hüntz bat badiat;

Luis hamalaugerrena dük:

Zer egingei düan arren

dezagün orai egürük.

 

Lebiatan

Gerlako ministro Louvois

hartü dizü aholkari;

Honek süa pizten deio

haren handitargoari.

 

Satan

Djejair en üken goitzeek

nahasten diek bürüa;

Genobak deiola ogen:

hori dik estakürüa.

 

Lebiatan

Orano badikezügü

zertzaz beti boztaria;

Beitükegü orozbatkoz

ifernüan janaria.

 

 

(dantza, joan)

9. jelkaldia

 

Jeiki Eñaut, Tourville. Luis XIV., esküin

 

Luis XIV.

Genoban izanez geroz,

egon zite ber leküan;

Ikuska ontzi arrotzak:

ez bite ari tratüan.

 

Ez ütz espainol saldoak

Kataluniarat joaitera;

Han abiatü nahi dira

guri gerla egitera.

 

Tourville

Zure baimenarekilan

hartzen dit Eñaut eneki;

Horren aholküer esker,

kausitzen dügü hobeki.

 

(Luis XIV. joan)

 

(sar d'Amfreville jaun markisa, de Lhery zaldüna,

Mortemart jenerala, Seignelay eta lagünak, esküin;

Imperiale Vescaro dojea, Paulo Ambrosini, Antonio Cuasante,

Ettore Del Grande senatoreak, eta etsaiak, exker)

 

Mortemart mintza

Ainguran diren ontziak,

Marseille n eta Toulonen,

Erre nahi dütüzüe;

gük deizüegü min eginen.

 

Antonio Cuasante

Egürükiko diagü,

gük, behar den bezain beste;

Ez bazirae nahi hil,

hebentik hürrüntto zoazte.

 

de Lhery

Djejairtarrak dütüzüe,

gü haieki gerlan eta,

Tirokeiaz nasai düntü;

Züer parkatzerik ezta.

 

d 'Amfreville

Espainiareki zirae

gure kuntre orai ari;

Bazter güzietan arren

ziradee nahaskari.

 

Paulo Ambrosini

Orano hon ditiagü

espainol güdükariak;

Puskatüko zütüegü

züek asto esteiariak.

 

Tourville

Bakearen ükeiteko,

Espaniarentako egin

Lau galeriak eman guri,

harremanetan sar aitzin.

 

Imperiale Vescaro

Ez deitzüegü gük holaxe

gure bortak zabaltüko;

Ez gütük züen aitzinean

berehala apaltüren.

 

(egin borroka; d'Amfrevifle zauritürik, de Lhery ehorik;

etsai zonbait ehorik; besteak ihes joan

10. Jelkaldia

 

Jelki Ana, Paola. Marta, Katalina, Joakina. Perpetua,

Ageda, Klara, exker; mintza kürütxatzez

 

Ana

Debrüzko ontzieliek

bonbardatü düe hiria;

Ontzi xabal txar horiek

eman guri lotseria.

 

Paola

Galiotek urtuki bunbek,

milaka barreiatürik,

Etxe eta oritarri

zonbat ezta aurritürik.

 

Marta

Sartü dirade hirian

lau mila soldado pürü,

Oro betatzen züelarik

karrika eta üngürü.

 

Katalina

Eñaut gizon ttipi baten

Ikusmoldeari lotüz,

De Bellefonds Katalunian

Sartü da, Cadaquiers goitüz.

 

Joakina

Frantziak eta Espainiak

egin beitüe bakea,

Ordüan bazter ützirik.

gihaur bühür gintakea?

 

Perpetua

Versailles erat deitürik,

doje gure jaun gaixoak,

Behar üken dütü bortxaz

apaltü bere besoak.

 

Ageda

Betiko ohidürari

üko egin deio arren,

Hiritik joan behartü:

ikusi ez dena lehen

 

Klara

Palatina probintzia

Frantziako erregeak

Oso porroki nahian,

han sortzen dütü nekeak.

(oro joan)

 

Kanta: Handizaleak badizü

 

Errepika

Handizaleak badizü berartan gabezia,

Zeren düan gogoan beti irabazia,

Eta bere lagün ere gaizkiaren azia.

Zerbait galtzen balin badü, handi dü malezia;

Orobat zaio ordüan nornahiren bizia.

 

1. Handiustarzüna düanak,

Ahalaren eskü denak,

Lehertzen dütü züzenak,

Pustatzen besteen lanak.

Ez dü nahi egin minak

izan ditean jakinak.

 

2 Besteez dena bekaixti

Hura bera da jelosti;

Hunkiari herabezti,

Ezin da izan maitati;

Barnean dü herra beti.

Asmü orotan aiherti.

 

3. Besteek zük bezain ontsa

Egin dezaen da karatsa;

Ez daiteke ere pentsa,

Hori düela beren funtsa.

Jinen ote da arratsa,

Emanen beitüe hatsa?

 

4. Zer liro horrek ekarri?

Bata da menpeko jarri,

Oro zaio lotsagarri.

Bestea da iratzarri,

Bizia beitzaio gorri;

Bilakatzen da bühürri.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11. jelkaldia

 

Jeiki Eñaut, Luis XIV., de Louvois gerlako ministroa,

de l'Hopital jaun markisa, Johane Bernouilli jakintsüa,

Nikolas de Malebranche apeza, esküin

 

 

de Louvois

“Théorie de la manoeuvre

des bateaux” düzü idatzi;

Erran izagüzü orai

gerlan hori nola bizi.

 

Eñaut

Beraz goraki diozüet

ingles eta holandeser

Bürü egin dizakeegü

dütügün ontzier esker.

 

Luis XIV.

Zük nola ikusten düzün

jakin nahi dit berehala;

Ea arren badügünez

arrunt goitzeko ahala.

 

Eñaut

Kanbia keinüak eta

ontzi ützülüngürüak;

Ontziak handiago egin

eta ontsa azkartürik.

 

Malebranche

Matematika, aljebra,

hor gaüza beharrezkoa;

Geometria baliatü,

hau ez da ezinezkoa.

 

de Louvois

Amets ederrak dütüzü

zük eman ideia horik;

Bena egin daitekea

itsasoan holakorik?

 

Eñaut

Lürra ala itsasoa:

bier ekar ber ikerka;

Ontzientako balia

teoria matematika.

 

 

 

Bernouilli

Ezagütü behar da

aizeak düan indarra;

Ikus zoin den hoberena,

hegoa ala iparra.

 

de l'Hopital

Erakusten düzü nola

joan etsaiaren gana,

Aizearen arabera

nola har bide xüxena.

 

Luis XIV.

Nihaurk ikusi beitütüt

hurbideko hertülanak,

Düdarik gabe badakit

hon direla zük erranak.

 

Zuri esker behar dügü

itsasoan izan nausi;

Oroek behar dütükee

zure ganik hoik ikasi.

 

(oro Joan)

12. jelkaldia

 

Jelki Eñaut, Tourville, Johane Bart, de Château Renault

loteniente orokorra, d' Estrées amiralordea,

de Villette loteniente orokorra eta lagünak, esküin

 

Eñaut

Beti erraiten neizüen

ahal dütügüla joiten;

Arren jin beita egüna,

egiaz hanitx niz bozten.

 

Bart

Aitzinzale joan eta

Etsaier niz ni jarraiki;

Ezin ditake uste düt

gure esküetarik elki.

 

Bildü dirade ontziak

Santalena ühartean;

Hirutan hogeita bost

ageri dira atean.

 

de Château Renault

Badütüt hogeita biga

ene atzingüdoztean;

Bidea zabaltüko düt

ustegabe jauz gitean.

 

d' Estrées

Nik aldiz ene menpean

badütüt hogeita hiru;

Gibeletik jiten beitniz,

egon zitee ekürü.

 

Tourville

Züen bien artean dütüt

nik ene hogeita bostak;

Horien oroen kanuek

eginen dütüe tzapastak

 

Behar ere eneki düt

Eñaut aholkari hona,

Jadanik zonbat garraitze

herriak zor ezteiona.

 

Eñaut

Aizeak lagüntürik da

orano gure etsaia;

Gük gero eta haboro

badügü ahal nasaia,

 

(sar Evertzen, Vander Kulen. Herbert amiralak,

Ralph Delaval amiralordea, eta etsaiak, exker)

 

Herbert mintza

Züek heben beitzirae,

Inglaterrako herrian.

Ezarriko zütüegü

berala planta larrian.

 

Tourville

Badiagü gük züen goitzeko

behar dütügünak oro

Ontzietarik hoberenak,

bunba züek beno haboro.

 

Evertzen

Itsaso zolalat zütüegü

igorriko arrain bazka,

Ontzi eta kanueki,

han hurpean mükürrika.

 

Vander Kulen

Beachey Head portuan gira

gü oro gure etxean;

Txilintxautüko zütüegü

bertan ere zurkatxean.

 

Eñaut

Üngüratürik zirae

bazter orotarik orai;

Süz zütüegü beteko,

üko eginen düzüe bai.

 

(egin güdüka, Eñaut zauritürik, lagün bat hil;

etsai zonbait eho, besteak ihes joan)

 

13. jelkaldia

 

Jeiki de Maintenon erregiña, Frantsesa, Maria Teresa,

Elena eta beste lagün zonbait, esküin

 

de Maintenon

Inglesak zion nausi zela

itsasoan orai arte;

Itxesaren egarteko

badüa aski bertüte?

 

Frantsesa

Ontzi eta gizonetan

üken düe galtze handia;

Goitzarren harrigarriak

jo dü haien herridia.

 

Maria Teresa

Hamazortzi ontzi galdü,

zortzi mila gizon hilik,

Inglaterrak ez Holandak

ez düe orai ahalik.

 

Elena

Garraitze gaitz horren

ospatzeko handizki,

Erregek Te Deum nahi dü

katedralan kantarazi .

 

(oro joan)

 

 

 

Kanta: Handi, azkar eta gora

 

Errepika

Handi, azkar eta gora, hiru hitz xoragarri,

Betidanik düdagabe amets eder ütürri:

Hanitx dirade hoietzaz egiazki egarri.

Bena güziek ez düe hoietan ber hazkürri;

Zonbaitentako beitira bilakatzen bilgarri,

Zonbat eta zonbatentzat aldiz ezin helgarri.

 

1. Bata da errege edo izar,

Eta bestea egoiten ondar;

Batek balia lezake indar,

Beste hura ez daiteke oldar.

 

2. Nausiak esküetan dü sosa,

Haboro biltzea dü ametsa;

Langileak üsü hütsik musa,

Gogor senditzen dü horren mentsa.

 

3. Eskolan hasirik zoin gorago,

Kiroletan ere hala dago;

Ganodünek garraitü düe nahi,

Besteak goitzalearen bahi.

 

4. Bürüak Mariatzen dü gogorki,

Menpekoak behar dü jarraiki;

Bazterrak direlarik goxoki,

Horik aritzen dira basaki.

 

14. jelkaldia;

 

Jeiki Eñaut, Luis XIV., de Ponchartrain gerla ministroa

 

de Ponchartrain

Errege, izentatü dit

Eñaut, bai ontzi kapitain,

Bai inspektore orokor,

zeren beitü hanitx dohain.

 

Luis XIV.

Namur setiatzen beitüt,

Orange Gilleni kontre,

Eneki nahi üken dit

Trebe beita heben ere.

 

Egiaz honesten ditit

zure zerbütxü güziak.

Zureki erreskiago

goitzen ditit nekeziak.

 

Eñaut

Errege, hola denaz gainen,

parka ene ausartzea;

De Saint Pierre eta Adrets

nahi nüke libratzea.

 

Luis XIV.

Ez beitzira itsasgizon.

ez aitonen seme,

Zure erakaspenari

arren ihes egin düe.

 

Aitonen seme badira,

merexi düe gaztigüa;

Arren ez deiet emanen

aitzinetik züen kargüa.

 

(sar mezülaria; ebil; mintza)

 

Hougue portuan, errege,

izan da itxes handia;

Ingles etsaiak gotorki

jo dü gure ontzidia.

 

Luis XIV.

Hori ekarten deitazün

egiazko berri latza;

Hala günüana behar

ürrentü aurten maiatza?

 

 

 

Dügün kinta txar hontan,

Eñaut, zütan bermatzen niz,;

Sogizü arren zer egin,

zühaurk zerbait erabakiz.

 

Eñaut

Galtze handia, errege,

ihork ez dezake üka;

Haatik horrek iholaz

dezala motz güdüka.

 

Saint Malo n hogei bat ontzi,

Lürrerdian saldo osoa,

Hor da gure esperantxa,

hor salba zure geroa.

 

Etsaiaren ohiltzeko,

azkartüko dit Cancale;

Lanak eginik dirate

han portüaren zaintzale.

 

Cherbourg sartzean beitira

ontzi arrastroak traba,

Bidea zabaltüko dit

zapartaraztez han bunba.

 

(oro joan )

15. jelkaldia

 

Jelki Eñaut, Luis XIV., Maintenon erregifia, de Vauban,

Tourville, Le Brun maiastürüa, Ponchartrain, esküin

 

de Vauban

Jaun aitzindari güziek

bazüelarik berena,

Eñautek egin düan plana

agertü da hoberena.

 

Eñaut

Inglesek Jibraltarretik

bortxaz behar düe igaran,

Hona üngürüne hetan

egon behar zela goaitan.

 

Guretü ditzagün arren

ontziek dütüen hatüak;

Hola inglesen indarrak

dirate bai agortüak.

 

Tourville

Beraz nik haütatü nizün

San Bixintxo 1ürmütürra;

Garraitzea üken dügü

zuri esker ez da gezürra.

 

Le Brun

Zureki lanean ariz,

'Le Bon' ontzia dit egin;

Ez dago horren balderik,

Hain da zale eta arin.

 

Ponchartrain

Arren züen artean botzik

ikusten naüzüe egün,

Erregek Eñaut düalakoz

goratü San Luisen zaldün.

 

Eñaut

Barkley Castle ontzia dit

Hurpealatü orai berri;

Diamante ziune hau zuri

nahi üken dit ekarri.

 

(eman erregeri)

 

Luis XIV.

Ikustate hoien gatik,

emaiten deitzüt eskerrak,

Eta bihotz bihotzetik,

zeren beitira ederrak.

 

Maintenon

Nola erregiñak ere

ez leitzake begiz mirets!

Nork holakoen jaunstea

ez dü behin egin amets?

 

Luis XIV.

Ingles eta espainolak

jo ditzagün Antilletan;

Zü ontzien bürüzagi,

goitüko dütüzü bertan.

 

(oro joan)

 

 

Kanta: Lillüragarri da itsasoa

 

Errepika.

Lillüragarri da itsasoa,

Amets bühürtzen beitü gogoa.

Sorrarazten dü misterioa;

Zinez barna da haren ziloa,

Egiaz ezin ikertüzkoa.

 

1. Itsasoa ezti beita,

Hura da urdinbeltza.

Argia jeikitzen eta,

Gorri agertzen goiza.

Han itzaltzearen goaita,

Aldatzen da ühaitza.

Goizanko ekia eta

Horrena ez ber gaüza.

 

2. Iratzar bedi aizea,

Hona ühainak jauzka;

Hel bekio handitzea,

joiten dü dürdüiloska;

Ürratzen düan lezea

Zabaltzen da güneka.

Egin hortik hürrüntzea,

Behar bada indarka.

 

3. Sortzen zaio gizonari,

Itsasoaren deia.

Ezarten dü ameslari.

Bertan dadin abia.

So dago hur zabalari,

Armatzen dü begia,

Goiheran beitago ari

Txurdunpatzen ontzia.

 

16. jeikaldia

 

Jeiki Eñaut, Ducasse amirala, Dumanoir eta lagünak, esküin

 

Eñaut

Jaun erregek igorri naü

züen oroen lagüntzera,

Etsaien hebentik laster

algarreki aizatzera.

 

Ducasse

Taigabe hor ditizügü

espainol eta inglesak,

Eta egiten dütüe

bazter orotan itxesak.

 

Dumanoir

Bi fregata arin horik

eta beste bost ontziak,

Zure “l'Intrépide” hori,

oso dira bereziak.

 

Eñaut

Mila sei ehün gizonek,

hoien kanuez düntürik,

Aisa garraitüko düe,

prefosta züek lagüntürik.

 

Dumanoir

Maiatzaren bost hontan,

Martinika gotortürik,

Hamahiruan San Domingo,

Kuba da bertan hartürik.

 

Eñaut

Goatzan arren berehala

La Habanan nausitzera,

Ez ditzaen haboro bortxa

üharteak izitzera.

 

(sar Ramos, Rodriguez, Sobrero eta etsaiak, exker)

 

Ramos

Hire haidürü girade;

aigü! aigü! hüilant hadi;

Beste hanitxen ondotik,

orai dükek hire aldi.

 

Ducasse

Aski ogen egin düzüe

Gure hatüak ebastez.

Eta ere zonbatetan

Gure gizonak ehaitez.

 

Rodriguez

Eginen deizüegü gük

orano ere besterik,

Izanen da itsasoa

züen odolaz beterik.

 

Sobrero

Dütüzüen ontzieki

zirae zapartatüko;

Arakei hilkinaz dira

arrainak bazkatüko.

 

Eñaut

Port de Paix eta La Habana,

bi hiri hoien artean,

Banabila züen ondotik,

noiz züek ediren otean.

 

Lagünak, hor beitütügü,

bihoztoiki jo aitzina!

Gureen zirikatzeko

ez dezaen üken aizina.

 

(egin güdüka; bi gaintietan hilak; etsaiak joan ihes)

 

Eñaut mintza

Hau güdüka baliosa

egün egin dügüna;

Etsaia zanpatü dügü

jin beno lehen ülüna.

 

Ducasse

Sei ontzi hartü deiegü

bai gerla ontzi bat erre;

Gibel joaiten ahal zira;

salba gira, behar ere.

 

(oro joan)

Jelki Satan eta Lebiatan, exker

 

Lebiatan

Ez dizü aspaldi jakin dit

Eñaut Espainian dagola;

Egingei dizü han ere

beste orotan bezala.

 

Satan

Hala dateala arren

ez dezala uste üken;

Zer nekea badükean

sarrixe dik gozatüren.

 

Espainiako jentea dük

badakik aisa gaitzitzen;

Izan dük beti minbera,

eta dük hühüz beztitzen.

 

 

(dantza; joan)

 

17. jeikaldia

 

Jelki Felipe V. errege, Osuna dükea, Fernan Nuñez dükea,

de Villadarias jaun markisa, de Leganes, esküin

 

Felipe

Botzik niz, eneki beitüt

Eñaut injeniür handia;

Zeren eta salbatü deigün

hanitxetan ontzidia.

 

Osuna

Nik nihaurk ere badakit

zoin düan gogoa zabal;

Ez 1ükezü nahi segür

ihorentzat izan itzal.

 

Fernan  Nuñez

Adixkideak ditizü

Frantziako jakintsünak.

Malebranche, Fontenelle,

de Vauban eta lagünak.

 

de Leganes

Zientzia Akademian,

horieki düzü kide;

Jakitate güziari

eginarazten düe bide.

 

(sar Eñaut, esküin)

 

Felipe V.

Ene zerbütxari zira

güziak beno hobea;

Egin dütüzün sailetan,

agertü zira trebea.

 

Eñaut

Traba hanitx emaiten deit

delako Orry ez deüsak,

Eta jauregian düzün

Des Ursins deitü printzesak.

 

Osuna

Ez ginirokezü ahatz

zure bihotz tximikoa,

Vigo n desegin delarik

hüilan ontzidi osoa.

 

 

 

 

de Villadanas

Château Renault ek ez hartüz

agertü zünütüan planak,

Erre dü hamabost ontzi;

horik dira zure penak.

 

Eñaut

Jibraltar botxüa ere

inglesen esküetan bada,

Hori zure ogena da,

ihork ez dezala düda.

 

Felipe V.

Ontsa gotortü dütüzü

La Koruina eta Kadiz;

Zer zaitekean Espainia,

holatan izan ez balitz!

 

Eñaut

Baditit aspaldixkoan

osagarri arrenkürak,

Ez beitütüt üken heben

behar nütüan heltürak.

 

Züen artetik banoazü,

üzten zütüet orozbatkoz;

Prefosta ez niz egonen

deüs egin gabe hortakoz.

 

Felipe V

Espainiako 1ür armaden

teniente orokor eta

Marixal egiten zütüt:

nola hobeki sarista

 

(oro joan)

 

18. jelkaldia

 

Jeiki Eñaut, Pettan anaia Gazkoiniako errege errejimentüaren

ofiziera, Gilen anaia kapitain itsasbazter zain,

Johane anaia Gabadiko erretora, Maria arreba, esküin.

 

Pettan

Gük ere üken diagü

hire omenaren berri;

Jarraikitzen ditiagü

egin lanak herriz herri.

 

Eñaut

Baditiat gainti orotan

adixkide hoberenak,

Bai eta ere etsaiak,

ez beitira ttipienak.

 

Gilen

Ni Mimizan gaintian

kosta zaintzale beitniz,

Hire teoriak oro

Ari nük ontsa jarraikiz.

 

Johane

Aita Malebranche reki

diok ideiak dütügüla

Jinkoatan ezagützen,

hoietan agertzen dela.

 

Eñaut

Arnaud ren jansenismoa

ez dezaket batere honar;

Gogorkeriaren orde

maitarzüna diagü behar.

 

Maria

Ni züen arrenküretarik

hürrün bizi nük heben;

Goatzan arren ikustera

ene bizitzea zen den.

 

(San artzainak ardieki)

 

 

Kanta: Goizanko leinürüak

 

Errepika

Goizanko leinürüak, mendi gainaren ertzean,

Agertzen direnean, argiaren ürratzean,

Kolore gorrailez da oso apaintzen bazterra,

Zeren ekiak beitü orotan jaunsten ederra.

 

1. Ezti izan da gaü osoa;

Klinklunka an zen apoa,

Txurdunpatüz oroen loa.

Goizik hartü beitü kanpoa,

Kokoratzez doa oiloa.

 

2. Bustatzen dütü ihitz txortak

Soroetako belar püntak.

Dirdiratzen düe perla balde,

Begientako xorabide,

Erientako sendabide.

 

3. Oilarra, aspaldian xütik,

Kantatzen ari mürrütik,

Xoxoa hüxtüz zerrailütik,

Behi bat sankaz barrükütik,

Ardiak marrakaz kantütik.

 

4. Zelü gora da zohardia,

Ürrez margotzen da mendia;

Berdez beztitzen zühaindia;

Sarri beste günen aldia;

Bero date egüerdia.

19. jelkaldia

 

Jeiki Eñaut, Luis XIV. Malebranche,

Saint Simon idazlea, Fontenelle, esküin

 

Luis XIV.

Eskernio üken düzü

Espainian, barne lürretan,

Gotorgüne ere jarri

hanko itsas bazterretan.

 

Eta orai heben gainti,

Ez zira deüs egin gabe,

Zeren eta beitzirade

gaüza hanitxetan trebe.

 

Eñaut

Nik haurtzarotik üken dit

eginbidea helbürü;

Hola izan bedi gero,

ahal dükedano pürü.

 

Luis XIV.

Lürreko güdaloztean,

izentatzen zütüt egün

Teniente orokor bezala;

erragüzü zer diozün.

 

Eñaut

Errege, eskerrik hanitx;

nitan düzü konfidantxa;

Ez nüzü agertü nahi

horrengatik espantotxa.

 

Malebranche

Itsasundian ere

ezarririk zira kide;

Zure aholküak hortan

honak izanen dirade.

 

Saint Simon

Zer nahi gei joiten düzü:

hala nola orai berri

'La mécanique des liqueurs';

ez zira ez goihagarri.

 

Fontenelle

Izentatürik zirade

zientzia Akademiko

Lehendekarriordea;

badüzü han lan egiteko.

 

Eñaut

Matematika, Zientziak

dirade beharrezkoak;

Hoietan ari da Newton

eta gü bezalakoak.

 

 

(oro joan)

20. jelkaldia.

 

Jelki Emelina, Odila. Lüxia, de la Potterie anderea,

eta besteak, exker; mintza kürütxatzez

 

Emelina

Jin zaigü gizon ttipi bat

igorririk Pariserik;

Bena izan daitekea

egiaz legar xüxentzerik?

 

Odila

Nahi dü ezarrarazi

de Vauban ek egin plana;

Biak gerlagizon eta

beste da 1ürreko lana.

 

Lüxia

Lagüntü nahi ditizü

ttipi eta behartsüak:

Beti bezala dirade

nausitüko indartsüak.

 

de la Potterie

Châteauthiers eta Vaugion

ditizü lagünetako;

Hartzen dütüe gure gaüzak

beren hontarzünetako.

 

Eñautek joan behar dizü:

ez dü hon osagarria;

Ez dizü deüs honik üzten,

hori da penagarria.

 

 

(oro joan)

21. jelkaldia

 

Jelki Eñaut, bedezia, apeza eta beste lagünak, esküin

 

Bedezia

Jauna, begitartatzeko

ontsa hon da hur beroa;

Bena ez da sendotzeko

behar den erremedioa.

 

Eñaut

Malebranche k aldiz zion

hobeagorik ez dela;

Kanpoa xahatzen badü,

barnea ere hala hala.

 

Eta ez baniz sendotzen,

hor da Jinkoaren nahia;

Hareki bizi izan niz,

har beza ene bizia.

 

Apeza

Honartü behar dizügü

sendagileek errana;

Bena Jinkoak noiz nahi

biltzen gütü bere gana.

 

(Eñaut; kanta belariko)

 

Ene bihotz güziaz düt

benedikatzen Jinkoa;

Orai hartan ezarten düt

nik konfidantxa osoa.

 

Memento batetik eta

gerokoala artino,

Zer kanbioak ez dirade,

bata hon, bestea gaixto.

 

Ülünpe lütoetarik,

orai bertan, batbatetan,

Abiatzen niz sartzeko

goiko argi argietan.

 

 

(Hil; eraman)

 

 

 

Azken perediküa

 

Bizitzen ikusi dügü

Eñaut heben algarreki ;

Harekilan ordü zonbait

igaran dügü goxoki.

 

Herritar hanitx bezala,

joan zen herritik hürrün;

Zer omena üken züan

erakutsi dügü egün.

 

Ttipi beitzen, badakigü

Petit Renau deitü züela;

Heltü zen bere menteko

handienen heineala.

 

Botzik galtegiten zeion

erregek hari aholküa;

Korteliarren erditan

bazüan bere leküa.

 

Lan hanitxetan zütüan

ebakitzen bere sailak;

Eta ez zen gibeltüko,

izanik ere zailak.

 

Guri beha egon zirae;

handi deitzüegü eskerrak,

Zeren eta beitütüzüe

parkatzen gure okerrak.

 

Perediküa ürrentüz,

ütziko zütüegü laster;

Arauz ikusi ondoan

Jei bat hein batetan eder.

xiberokobotzaekecoursmauleonXiberoan Euskaraz Bai Association pour la promotion du dialecte souletinEuskararen Erakunde Publikoa Office Public de la Langue BasqueEuskaltzaindia Académie basqueHerri alkargoaconseilgeneral

 

remerciements àiut